Η έναρξη του πολέμου και η πρώτη γραμμή
Με την αυγή της 28ης Οκτωβρίου 1940, η Ελλάδα απαντά με ένα περήφανο «Όχι» στο ιταλικό τελεσίγραφο.
Τα βουνά της Ηπείρου γίνονται αμέσως το πρώτο μέτωπο του πολέμου, και οι κάτοικοι των παραμεθόριων χωριών βρίσκονται αντιμέτωποι με τη φρίκη των επιθέσεων.
Λεηλασίες, εκτελέσεις, βομβαρδισμοί και ομηρίες συνθέτουν τις πρώτες ημέρες της ιταλικής εισβολής. Οι μαρτυρίες που διασώζονται, κυρίως μέσα από την Έκθεση της Επιτροπής Εξακριβώσεως Ζημιών (1945), αποτυπώνουν το μέγεθος της τραγωδίας.\
«Η δυστυχισμένη Ήπειρος πλήρωσε ακριβά…»
Η Επιτροπή, που συγκροτήθηκε με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου το 1945, εργάστηκε στην Ήπειρο από τις 3 έως τις 29 Ιουλίου εκείνου του έτους.
Το μέλος της, Νικόλαος Γεωργιάδης, σημείωνε χαρακτηριστικά:
«Η δυστυχισμένη Ήπειρος πλήρωσε ακριβά… Είναι ανατριχιαστική η φωνή των ξηρών αριθμών.»
Χωριά που σβήστηκαν από τον χάρτη
Αηδονοχώρι Κόνιτσας
Το χωριό δέχθηκε τα πρώτα πλήγματα της εισβολής. Οι κάτοικοι το εγκατέλειψαν, μα όταν επέστρεψαν, δεν βρήκαν τίποτα όρθιο.
Το 1943, οι Γερμανοί ολοκλήρωσαν την καταστροφή: πυρπόλησαν το χωριό και εκτέλεσαν 22 ανθρώπους – άνδρες, γυναίκες και παιδιά.
📍 Μάζι
Οι Ιταλοί λεηλάτησαν κάθε σπίτι, άρπαξαν περισσότερα από 2.000 αιγοπρόβατα και μοσχάρια και πήραν 40 ομήρους, οι οποίοι επέστρεψαν μετά από δύο χρόνια αιχμαλωσίας.
Πύργος (Στράτσιανη)
Στις 11 Νοεμβρίου 1940, κατά λάθος βομβαρδίστηκε από ιταλικά αεροσκάφη. Οκτώ κάτοικοι σκοτώθηκαν, το σχολείο και εννέα σπίτια ισοπεδώθηκαν.
Πουρνιά & Εξοχή
Οι κάτοικοι κρατήθηκαν όμηροι επί δέκα ημέρες στο σχολείο της κοινότητας. Σαράντα δύο άνθρωποι μεταφέρθηκαν στην Ιταλία – δύο πέθαναν στην αιχμαλωσία.
Η Κόνιτσα στις φλόγες
Η Κόνιτσα, τότε κωμόπολη 630 οικογενειών, δέχθηκε αλλεπάλληλα πλήγματα.
Οι Ιταλοί λεηλάτησαν σπίτια και καταστήματα, επίταξαν δημόσια κτίρια, και πριν αποχωρήσουν, έβαλαν φωτιά στην αγορά.
Αρκετοί κάτοικοι συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν όμηροι στην Αλβανία — λίγοι κατάφεραν να επιστρέψουν.
Η σκληρή μαρτυρία της Επιτροπής
Στην επίσημη έκθεση αναφέρεται:
«Κατά την περίοδον ταύτην, χαρακτηριστικόν γνώρισμα είναι οι αφάνταστοι πιέσεις, κακοποιήσεις, ξυλοδαρμοί, φυλακίσεις και κλοπαί υπό των Ιταλών των διαφόρων κατοίκων…»
Η φράση αυτή συνοψίζει την καθημερινή πραγματικότητα που έζησαν οι άνθρωποι της μεθορίου — άοπλοι, αλλά απίστευτα γενναίοι.
Από τα συντρίμμια στην αθανασία
Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος δεν γράφτηκε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στα καμένα σπίτια, στις λεηλατημένες εκκλησίες και στις σιωπηλές απώλειες των μικρών κοινοτήτων.
Τα χωριά της Ηπείρου πλήρωσαν το τίμημα της ελευθερίας, αλλά έγιναν και τα πρώτα σύμβολα αντίστασης.
