Ο Βόρειος Οδικός Άξονας Κρήτης (Β.Ο.Α.Κ.) σχεδιάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 με κύριο σκοπό τη σύνδεση των μεγάλων αστικών κέντρων, των λιμένων και των αεροδρομίων, καθώς και την υποστήριξη της οικιστικής και τουριστικής ανάπτυξης της βόρειας ακτής της Κρήτης. Ο άξονας εκτείνεται από το Καστέλι Κισσάμου μέχρι τη Σητεία, καλύπτοντας συνολικό μήκος περίπου 312 km.
Ο νέος ΒΟΑΚ αποτελεί συνέχεια μιας ιστορικής προσπάθειας που όπως προαναφέραμε ξεκίνησε από τη δεκαετία του 1960 για τη σύνδεση των μεγάλων αστικών κέντρων της βόρειας Κρήτης. Ο αρχικός ΒΟΑΚ (κατασκευή από 1968) έδωσε μεγάλη ώθηση στην ανάπτυξη της βόρειας Κρήτης, αλλά υλοποιήθηκε με προδιαγραφές εποχής (διατομές 11,10–12,50 m, παλιές γεωμετρικές κατηγορίες, στενότερα τμήματα όπως Άγιος Νικόλαος–Σητεία) και με περιορισμένη χρήση μεγάλων τεχνικών λύσεων λόγω κόστους.
Αυτό οδήγησε σε μακροχρόνια προβλήματα: γεωμετρική απαξίωση, τοπικές κατολισθήσεις στα ορεινά, αυξημένα τροχαία και ανάγκη συνεχούς συντήρησης.
Οι πρώτες τομές τεχνικών έργων του παρελθόντος (π.χ. κοιλαδογέφυρες Παλαιοκάστρου–Παντάνασσας, σήραγγα Βραχασίου) έδειξαν ότι η ενσωμάτωση μεγάλων τεχνικών λύσεων επιτρέπει καλύτερη λειτουργικότητα και προστασία του περιβάλλοντος σε κρίσιμα σημεία. Η εμπειρία αυτή ενσωματώνεται τώρα στη νέα χάραξη, με εκτεταμένες σήραγγες, γέφυρες και παράπλευρο δίκτυο.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή – Σχεδιασμός και πρώτες κατασκευές
- Οι μελέτες για την κατασκευή ξεκίνησαν στη δεκαετία του 1960 από το Υπουργείο Δημοσίων Έργων. Εξετάσθηκαν διάφορες λύσεις, μεταξύ των οποίων και η βελτίωση της υφιστάμενης εθνικής οδού. Οι μελέτες έγιναν συχνά με ανεπαρκή κυκλοφοριακά δεδομένα και χωρίς δεσμευτικούς περιβαλλοντικούς όρους.
- Στόχος μελέτης ήταν μέση σχεδιαστική ταχύτητα 80 km/h και μέγιστη κατά μήκος κλίση 7,5%, κάτι που σε πολλά ορεινά τμήματα δεν κατέστη εφικτό, με αποτέλεσμα σε ένα μέρος του άξονα να κατασκευασθούν εκ των υστέρων λωρίδες βραδυπορείας για βαρέα οχήματα.
- Η αρχική λογική της Διεύθυνσης Μελετών του Υ.Δ.Ε. απέτρεπε την κατασκευή μεγάλων τεχνικών έργων (σήραγγες, κοιλαδογέφυρες) κυρίως για λόγους κόστους.
- Το 1968 ιδρύθηκε στην Κρήτη με έδρα το Ηράκλειο η Υπηρεσία Γ.Ε.Κ.Ο. (Γραφείο Ελέγχου Κατασκευής Οδών), με διαδοχικές μεταβολές και τελική σημερινή μορφή την ΕΥΔΕ/ΒΟΑΚ. Στελέχη της υπηρεσίας, όπως ο Αντώνης Παναγιωτόπουλος και ο Γ. Πρατικάκης, διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο στην επίβλεψη και ανάπτυξη του έργου.
Τεχνικά χαρακτηριστικά αρχικής κατασκευής
- Από το 1968 ο Β.Ο.Α.Κ. κατασκευάσθηκε με διατομή πλάτους 11,10–12,50 m, γεωμετρικά χαρακτηριστικά κατηγορίας ΙΙΙ, τύπου Γ, σύμφωνα με τους Ελληνικούς κανονισμούς οδών του 1962.
- Το τμήμα Άγιος Νικόλαος – Σητεία (~70 km, Νομός Λασιθίου) κατασκευάστηκε με στενότερη διατομή περίπου 8 m και με γεωμετρικά χαρακτηριστικά υποδεέστερα της κατηγορίας Γ.
- Το 1971 δημοπρατήθηκαν για πρώτη φορά στην Κρήτη με το σύστημα «μελέτη–κατασκευή» οι πρώτες κοιλαδογέφυρες του ΒΟΑΚ (Παλαιοκαστρο, Παντάνασσα Ηρακλείου), μήκους περίπου 150 m η κάθε μία. Στην αρχική μελέτη προέβλεπαν επιχώματα αντί γεφυρών, αλλά η υπηρεσία επέδειξε περιβαλλοντική/τοπική ευαισθησία αντικαθιστώντας τα με γέφυρες (π.χ. για τη διάσωση της παραλίας του Παλαιοκάστρου).
- Η σήραγγα Βραχασίου (Νομός Λασιθίου), μήκους 285 m, κατασκευάσθηκε 1971–1973 με τελικό κόστος 17 εκατ. δρχ. και αποτέλεσε μία από τις πρώτες οδικές σήραγγες στην Ελλάδα. Η διάνοιξη αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα σαθρών εδαφών και κατολισθήσεων, που αντιμετωπίσθηκαν με τσιμεντενέσεις, χρήση κρουστικών μέσων και ενδιάμεση επένδυση ανά 3 m μετά την τεχνική συμβουλή Ιταλών ειδικών.
Επιπτώσεις στην ανάπτυξη
- Η κατασκευή του Β.Ο.Α.Κ. τις δεκαετίες του 1970–1980 συνέβαλε αποφασιστικά στην εμπορική και κυρίως τουριστική ανάπτυξη της βόρειας Κρήτης.
- Ωστόσο, σε αναδρομή διαπιστώθηκαν και λανθασμένες χαράξεις σε ορισμένα παραλιακά τμήματα (π.χ. Γεωργιούπολη – Εσταυρωμένος – Πάνορμος), όπου μια νοτιότερη χάραξη θα άφηνε μεγαλύτερη παραλιακή ζώνη για αξιοποίηση. Αντίθετα, οι παρακάμψεις των πόλεων Χανίων, Ρεθύμνου και Αγίου Νικολάου έδωσαν χώρο για ανάπτυξη και επέκταση των πόλεων.
Συμπέρασμα: Ο Β.Ο.Α.Κ., όπως κατασκευάσθηκε από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και κατά τις δεκαετίες 1970–1980, αποτέλεσε βασικό μοχλό ανάπτυξης της Βόρειας Κρήτης, ωστόσο η αρχική μελέτη και κατασκευή, οι λανθασμένες χαράξεις σε ορισμένα σημεία, η περιορισμένη αρχική χρήση τεχνικών έργων λόγω κόστους και η ανεπαρκής συντήρηση έχουν δημιουργήσει προβλήματα ασφάλειας και λειτουργικότητας. Τα κατασκευαστικά και μελετητικά διδάγματα του ΒΟΑΚ καταδεικνύουν την ανάγκη σύγχρονων παρεμβάσεων, αναβαθμίσεων γεωμετρίας, τεχνικών έργων και συστηματικής συντήρησης για τη βελτίωση της οδικής ασφάλειας και της βιώσιμης ανάπτυξης της Κρήτης.
Την Παρασκευή 30 Ιανουαρίου ξεκινά επισήμως η παραχώρηση του μεγαλύτερου μέρους του ΒΟΑΚ με την υπογραφή της σύμβασης Χανιά–Ηράκλειο από τον υπουργό Χρίστο Δήμα. Η τελετή θα γίνει στις 18:00 στα γραφεία της Αντιπεριφέρειας Χανίων. Η σύμβαση (35 έτη) καλύπτει 157 χλμ. του νέου αυτοκινητοδρόμου, ενώ ενεργοποιείται και η προαίρεση για την επέκταση Χανιά–Κίσσαμος (30 χλμ., κόστος 243,5 εκατ. ευρώ).
Η ολοκλήρωση προβλέπεται σε πέντε χρόνια και θα εξυπηρετεί Χανιά, Ρέθυμνο και Ηράκλειο. Η παραχώρηση ανατέθηκε στη ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ και με την επέκταση το συνολικό μήκος του ΒΟΑΚ θα φτάσει τα 187 χλμ. Η ενεργοποίηση της σύμβασης αναμένεται τις πρώτες ημέρες του Φεβρουαρίου (πιθανή ημερομηνία έναρξης 4/2). Στο ίδιο πλαίσιο, ο υπουργός θα υπογράψει και τη Σύμβαση Αεροναυτιλίας για το νέο διεθνές αεροδρόμιο στο Καστέλλι, τελευταία διαδικασία πριν την πλήρη λειτουργία του, μετά από συνεργασία με την ΥΠΑ και τον Διεθνή Αερολιμένα Ηρακλείου.
Ο ΒΟΑΚ του σήμερα:
Ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση για την εκκίνηση της παραχώρησης του τμήματος Χανιά–Ηράκλειο του ΒΟΑΚ, έργο προϋπολογισμού 1,75 δισ. ευρώ (χωρίς ΦΠΑ). Η έναρξη ισχύος της 35ετούς σύμβασης παραχώρησης ξεκινά. Ήδη γίνονται πρόδρομες εργασίες στις παρακάμψεις Ρεθύμνου, Ηρακλείου και Χανίων και παρεμβάσεις για αναβάθμιση της οδικής ασφάλειας.
Η σύμβαση περιλαμβάνει δικαίωμα προαίρεσης για το τμήμα Χανιά–Κίσσαμος (30 χλμ., αξίας 243,5 εκατ. ευρώ), που εντάχθηκε μεταγενέστερα στη συνολική παρέμβαση και επεκτείνει προς τα δυτικά το προς κατασκευή δίκτυο. Με την προαίρεση, το προς κατασκευή μήκος αυξάνεται από 157 χλμ. σε περίπου 187 χλμ., αποτελώντας το μεγαλύτερο κομμάτι του συνολικού ΒΟΑΚ (~300 χλμ.). Η κατασκευαστική διάρκεια ορίζεται σε πέντε χρόνια από την έναρξη της παραχώρησης και το έργο καλύπτει τις περιφερειακές ενότητες Χανίων, Ρεθύμνου και Ηρακλείου.
Αντικείμενο και τεχνικά μεγέθη
- Μελέτη, κατασκευή, χρηματοδότηση, λειτουργία, συντήρηση και εκμετάλλευση του τμήματος Χανιά–Ηράκλειο (περίπου 155 χλμ.) με παράπλευρο και κάθετο δίκτυο ~80 χλμ.
- Συνολικά (συμπεριλαμβανομένης της προαίρεσης): 43 κόμβοι, 23 σήραγγες και 89 γέφυρες.
- Τα επιμέρους τμήματα και παρακάμψεις καλύπτουν το σύνολο της χάραξης από Χανιά προς Ηράκλειο (αναλυτικά μήκη ανά τμήμα όπως ανακοινώθηκαν).
- Μεγάλος αριθμός τεχνικών έργων: ανισόπεδοι κόμβοι, γέφυρες, σήραγγες, ανοικτής εκσκαφής σήραγγες, κάτω/άνω διαβάσεις, οχετοί, έργα αντιστήριξης.
- Κατά την περίοδο μερικής λειτουργίας προβλέπεται προσωρινή λειτουργία μετωπικών σταθμών διοδίων, που θα αντικατασταθούν στο πλήρες έργο από αναλογικό ηλεκτρονικό σύστημα.
Το μέλλον του ΒΟΑΚ
- Η σημερινή παραχώρηση σηματοδοτεί μετασχηματισμό του ΒΟΑΚ από έναν “γερασμένο” κύριο οδικό άξονα σε σύγχρονο αυτοκινητόδρομο, με αυξημένη χωρητικότητα, καλύτερη γεωμετρία, υψηλότερα επίπεδα οδικής ασφάλειας και βελτιωμένη πρόσβαση σε λιμάνια και αεροδρόμια.
- Η ένταξη της προαίρεσης Χανιά–Κίσσαμος και οι μεγάλες τεχνικές παρεμβάσεις (σήραγγες, γέφυρες, κόμβοι) ανταποκρίνονται στα ιστορικά μαθήματα: προτεραιότητα σε σταθερές τεχνικές λύσεις που μειώνουν τις τοπικές επεμβάσεις και τη μακροχρόνια συντηρησιμότητα.
- Κρίσιμοι παράγοντες για την επιτυχία: έγκαιρη ολοκλήρωση των οριστικών μελετών, συνεπής χρηματοδότηση, οργανωμένη στελέχωση και διαχείριση εργοταξίων, καθώς και συστηματική συντήρηση μετά την παράδοση.
- Μακροπρόθεσμα ο ολοκληρωμένος ΒΟΑΚ αναμένεται να μειώσει το οδικό δυστύχημα, να βελτιώσει ταχύτερα τη μετακίνηση ατόμων και αγαθών στο νησί και να στηρίξει την βιώσιμη ανάπτυξη του τουρισμού και της τοπικής οικονομίας — υπό την προϋπόθεση ότι τα τεχνικά και περιβαλλοντικά κριτήρια θα εφαρμοστούν πλήρως.
Η έναρξη της παραχώρησης Χανιά–Ηράκλειο είναι ορόσημο για την αναβάθμιση του ΒΟΑΚ: συνδέει το ιστορικό έργο της περιόδου 1968–1980 με μια σύγχρονη παρέμβαση που στοχεύει στην ασφάλεια, στην ποιότητα υποδομών και στη βιώσιμη ανάπτυξη της Κρήτης.
